RUYAH · ADAB VE EDEB
Doğru olanı bilmek yetmez; onu nasıl taşıdığımız da önemlidir.Doğru olanı nasıl taşıyoruz?
ADAB, bir şeyi yerli yerine koymak için gereken ölçüyü arar. EDEB, bu ölçünün sözde, ilişkide, işte ve kararda yaşanmasıdır. Bu sayfa, bildiğimizi davranışa ve sorumluluğa nasıl taşıyacağımızı anlatır.
İki kelime, tek mesele
ADAB ölçüyü gösterir; EDEB o ölçüyü hayatın içinde taşır.
ADAB ve EDEB aynı kelime ailesinden gelir. SAHN-I BA bu iki yazımı birbirinden koparmak için kullanmaz. RUYAH içindeki çalışma ayrımımız şudur: ADAB, insanı, bilgiyi, sözü, işi ve aracı hangi ilişki ve ölçü içinde ele alacağımızı sorar. EDEB ise insanın bu ölçüyü konuşurken, öğrenirken, çalışırken, karar verirken ve bir şey üretirken yaşamasıdır.
ADAB neyin hangi ölçüyle yapılacağını; EDEB insanın o ölçüyü nasıl taşıdığını gösterir.
Bilgiden sorumluluğa
Öğrenmek, yaşamak, ayırmak ve sorumluluk almak
Bu kavramlar birbirinin yerine geçmez; insanın öğrenme ve olgunlaşma yolunda birbirini tamamlar.
01 ADAB
İnsan, bilgi, söz, iş ve aracın ilişkisini doğru ölçüde kurma arayışı.
02 TE’DÎB
Bu ölçüyü öğrenme, uygulama ve zamanla karaktere dönüştürme yolu.
03 EDEB
Ölçünün sözde, ilişkide, meslekte, kararda ve davranışta görünmesi.
04 FURKAN
Doğruyla yanlışı, bilgiyle veriyi, insanla aracı ve HAYR’la zararı ayırabilme.
05 RÜŞD
Belirli bir alanda kararın ve sonucunun sorumluluğunu taşıyacak olgunluk.
06 EMANET
Bilginin, yetkinin ve ortaya çıkan neticenin hesabını taşıma sorumluluğu.
Bir şeyi yanlış yere koyduğumuzda
Karışıklık yalnız düşüncede kalmaz; insana, ilişkiye ve hayata zarar verir.
Bir modelin tahminini kesin hüküm, bir insanın veri izini bütün kimliği, teknik olarak mümkün olanı da kendiliğinden doğru saydığımızda şeyleri yerinden ederiz. Aynı hata ailede sözü, meslekte yetkiyi, eğitimde bilgiyi ve kurumda gücü yanlış kullanmaya dönüşebilir. RUYAH bu karışıklığı görünür kılar; EDEB davranışı düzeltir; gerekirse SEDD zararın büyümesini durdurur. Bu nedenle ADAB kaybı yalnız nezaket eksikliği değil, yanlışın hayata yerleşmesi meselesidir.
Yanlış yere konulan bilgi, yetki veya araç zamanla zulüm ve bozulma üretir.
Üretirken ve anlatırken
Bir şeyi doğru anlatmak, kaynağını, sınırını ve sorumluluğunu da taşımaktır.
Metin, tercüme, görsel, model, yazılım, oyun ve kurum insan üretimidir; hakikatin kendisi değildir. ADAB neyi, niçin ve kimin için ürettiğimizi sorar. EDEB kaynak göstermeyi, izin almayı, mahremiyeti korumayı, hatayı kabul etmeyi ve bakım sorumluluğunu taşır. İHSAN ise doğru işi yalnız gösterişli değil, anlaşılır, faydalı, güzel ve sürdürülebilir biçimde tamamlamaya çağırır.
Doğru temsil kaynağını, sınırını, sorumlusunu ve tashih yolunu açıkça gösterir.
İnsan ve araç
Araç güçlü olabilir; kararın ve neticenin sorumluluğu insanda kalır.
BA Intelligence insanın anlama, ayırt etme, karar verme ve hesap taşıma yönünü; BA Internet ise veri, model, yazılım, otomasyon, medya ve makinelerle kurduğumuz çalışma alanını anlatır. ADAB insanla aracın yerini karıştırmamayı, EDEB ise aracı açıklık, ehliyet ve sorumlulukla kullanmayı gerektirir. Model hesaplayabilir ve öneri sunabilir; neyin doğru, adil ve hayırlı olduğuna dair hükmün hesabını insan taşır.
Makine yardımcı olur; kararın hesabını insan verir.
Koruma ve sınır
SEDD doğru işi engellemek için değil, insanı ve emaneti koruyarak mümkün kılmak için vardır.
ADAB neyin korunması gerektiğini, EDEB insanın bu sınıra nasıl riayet edeceğini gösterir. SEDD ise gerçek risk ortaya çıktığında veri toplamayı sınırlar, mahremiyeti korur, insan kararını ve itiraz yolunu açık tutar, zararlı bir sistemi durdurur veya geri alır. Her işe aynı ağırlıkta denetim uygulamaz; koruma, risk ve sorumlulukla orantılı kurulur.
Koruma, maksadı açık ve riskle orantılı olduğunda ADAB’a hizmet eder.
Birlikte çalışan kavramlar
ADAB ve EDEB günlük hayatta başka kavramlarla birlikte anlam kazanır.
Bu kavramlar tek bir kontrol zinciri değildir; farklı sorularda birbirini tamamlayan bakış ve sorumluluk yollarıdır.
SIDRABir iddianın delilini ve nerede durması gerektiğini gösterir. MAİnsanı ve yaratılmış hayatı veri ya da kullanım değerine indirgememeyi hatırlatır. FURKANDoğruyla yanlışı ve bilgiyle iddiayı ayırmayı geliştirir. RÜŞDBilgi ve gücü sorumlulukla taşıyacak karar olgunluğunu ifade eder. SEDDGerçek risk karşısında insanı, hakkı ve ilişkiyi orantılı sınırlarla korur. İHSANDoğru işi anlaşılır, güzel, faydalı ve bakımı sürdürülebilir biçimde tamamlar. BABesmele ile açılan yönü ve insanın taşıdığı sorumluluğu hatırlatır. KARDESHMeslek bilgisini ustalık, dayanışma ve yeni nesle aktarım içinde yaşatır. WAQF ve UMRANFaydalı üretimi müşterek kullanıma, bakıma ve yaşayan bir düzene açar.
Bilgiden hayata
Ölçüyü yalnız öğrenme; sözünde, işinde ve ürettiğin şeyde yaşat.
İnsan üretiminin nasıl açık ve sorumlu bir temsil olabileceğini görmek için Temsil ve İHSAN’a; bilgi ve müdahalenin sınırını anlamak için SIDRA ve MA’ya geç.
Derin okuma
Külliyatta oku
Portal özeti yön verir; kaynak, bağlam ve uzun okuma külliyat kayıtlarında derinleşir.
Atlas
RUYAH Kavram Atlası
ADAB, EDEB, TE’DIB, SIDRA, MA, SEDD, İHSAN, SAHN, TEMSİL, MİLLET ve WAQF ilişkilerini gösteren kavram atlası.
Külliyat kaydını açKitap
RUYAH, SAHN.BA, SEMANIYYA Külliyatı
RUYAH kavramları ile portal mimarisinin kaynaklarını bir araya getirmesi düşünülen külliyat hazırlık kaydı.
Külliyat kaydını açRapor
BAI İnsan Denetimi Raporu
Model ve otomasyon kullanımında insan kararı, itiraz, geri alma, temsil ve sorumluluk sınırlarını ele alması planlanan rapor kaydı.
Külliyat kaydını aç