TEMSİL ve İHSAN · Bir işi hakkını vererek yapmak
Yaptığımız iş yalnız doğru görünmemeli; kaynağına sadık, insana karşı özenli ve düzeltmeye açık olmalı.
Sözümüz, videomuz, dersimiz, uygulamamız ya da kurumumuz dünyaya bir şey gösterir. TEMSİL bunun insan yapımı ve sınırlı bir görünürlük olduğunu hatırlatır. İHSAN ise işi niyetinden neticesine kadar özenle tamamlamayı, insanın hakkını gözetmeyi ve hata olduğunda düzeltmeyi ister.
Neden önemli?
Bir iş doğru görünebilir; yine de kaynağı belirsiz, dili incitici veya neticesi sahipsiz olabilir.
Bir metin, video, ders, uygulama ya da kurum yalnız ortaya çıktığı anda tamamlanmış olmaz. Nereden geldiği, kimi nasıl etkilediği, neyi değiştirdiği ve hata olduğunda kimin düzelteceği de işin parçasıdır. TEMSİL ve İHSAN, yaptığımız şeyi daha gösterişli kılmak için değil; daha doğru, anlaşılır, özenli ve sorumlu hâle getirmek için birlikte çalışır.
İyi niyet başlangıçtır; işin hakkını vermek ise kaynak, insan, netice ve bakım sorumluluğu ister.
İki kavram, tek sorumluluk
TEMSİL görünür kılar; İHSAN görünür olan işin hakkını vermeyi ister.
İnsan bildiğini, düşündüğünü ve yapmak istediğini farklı biçimlerde ortaya koyar. Fakat ortaya çıkan hiçbir beşerî iş hakikatin tamamı değildir; bu yüzden açıklığa, özenli yapmaya ve düzeltmeye ihtiyaç duyar.
TEMSİL
Bir düşünceyi, bilgiyi veya maksadı söz, görüntü, davranış, ürün, mekân ya da kurum aracılığıyla görünür kılmaktır. Temsil, gösterdiği şeyin kendisi değil; ona yönelen insan yapımı bir anlatım ve uygulamadır.
İHSAN
Bir işi yalnız bitirmek değil; niyetini, kaynağını, yöntemini, biçimini, muhatabını, neticesini ve bakımını gözeterek özenle tamamlamaktır.
Üç açık hareket
Kaynağı göster, insana özen göster, neticeyi ve bakımı taşı.
TEMSİL ve İHSAN yalnız yayın anında değil, bir işin başlangıcından sonrasına kadar görünür olur.
Kaynağı ve değişikliği göster
Bilginin nereden geldiğini; neyin alıntı, yorum, kurgu, tercüme, veri veya makine katkısı olduğunu anlaşılır biçimde açıkla.
İnsanın hakkını gözet
Dili, biçimi ve erişimi muhatabın yaşı, bilgisi, zamanı, dikkati, mahremiyeti ve itiraz hakkını koruyacak şekilde kur.
Neticeyi sahipsiz bırakma
İş yayımlandıktan sonra etkisini izle; hata varsa düzelt, zarar varsa telafi et, güncelleme ve bakım sorumlusunu görünür tut.
Sınırı görmek
İHSAN güzel görünmek, kusursuz görünmek veya insanları etkilemek değildir.
Parlaklık, hız ve görünürlük bir işin doğru ve iyi yapıldığını tek başına göstermez.
Süsleme değildirZayıf içeriği ihtişamla örtmez; biçimi anlamayı kolaylaştıracak ölçüde kullanır. Kusursuzluk gösterisi değildirİnsan sınırlılığını saklamaz; eksikliği, geri bildirimi, düzeltmeyi ve gelişmeyi açık tutar. İkna mühendisliği değildirKorku, bağımlılık, gizli yönlendirme veya ölçüsüz duygu üretimini başarı saymaz. Kutsama işareti değildirAyet, hadis, gelenek, sanat veya topluluk işaretini insan yapımı bir ürünü eleştiriden muaf kılmak için kullanmaz.
Gündelik hayatta
Aynı sorumluluk bir mesajda, derste, videoda ve uygulamada farklı biçimlerde görünür.
TEMSİL ve İHSAN uzak bir kalite sistemi değil; her gün verdiğimiz küçük kararların içindedir.
Bir haberi paylaşırken
Başlığı değil kaynağı kontrol eder, emin olmadığımız kısmı kesin hüküm gibi aktarmayız.
Bir ders hazırlarken
Bilgiyi yığmak yerine öğrencinin yaşına, diline ve öğrenme ihtiyacına uygun bir yol kurarız.
Bir video üretirken
Kurgu, canlandırma, makine katkısı, izin ve bağlamı saklamaz; insanı yalnız dikkat kaynağına dönüştürmeyiz.
Bir uygulama geliştirirken
Kullanıcıyı bağımlılığa itmez; anlaşılır seçim, kolay çıkış, hata bildirimi ve bakım yolu sunarız.
Bir işi bütünüyle okumak
Bir temsil yalnız söylediği cümleden ibaret değildir.
Kaynak, amaç, yöntem, biçim, muhatap ve netice birlikte görülmediğinde doğru görünen bir iş yanıltıcı veya zararlı olabilir.
1 · KaynakBilgi, alıntı, görsel, veri veya saha kaydı nereden geldi? 2 · AmaçBu iş niçin yapıldı; bilgilendiriyor, öğretiyor, satıyor, ikna ediyor veya karar mı etkiliyor? 3 · YöntemNeler seçildi, çevrildi, özetlendi, ölçüldü, kurgulandı veya makineyle üretildi? 4 · BiçimDil, görüntü, ses, arayüz veya mekân anlamayı kolaylaştırıyor mu? 5 · MuhatapYaş, dil, bilgi seviyesi, erişim, mahremiyet, zaman ve dikkat hakkı gözetildi mi? 6 · Neticeİş gerçek hayatta neyi değiştirdi; hata, zarar, güncelleme ve bakım kime ait?
İşi hakkıyla tamamlamak
İHSAN iyi niyeti; açıklık, ehliyet, uygun biçim, insanın hakkı ve devam eden bakım ile sınar.
Bu ölçülerden biri diğerinin yerini tutmaz. Güzel biçim kaynaksızlığı, iyi niyet ehliyetsizliği, teknik doğruluk ise insana ve neticeye kayıtsızlığı gidermez.
Niyet ve emanet
İş gösteriş veya bağımlılık için değil, açık bir ihtiyaç ve sorumluluk için başlar.
Sadakat ve açıklık
Kaynak, bağlam, belirsizlik, yorum ve makine katkısı saklanmaz.
Ehliyet ve yöntem
Gerekli bilgi, ustalık, danışma, deneme ve düzeltme yolları kullanılır.
Güzellik ve uygunluk
Biçim gösteriş için değil, anlamı ve doğru karşılaşmayı kolaylaştırmak için kurulur.
Muhatabın hakkı
İnsan manipüle edilmez; dili, zamanı, dikkati, mahremiyeti ve itirazı korunur.
Netice ve bakım
Etki izlenir; hata düzeltilir, zarar telafi edilir ve iş sahipsiz bırakılmaz.
İnsan ve makine
Makine içerik üretebilir; neyin neden yayımlanacağına ve neticesine insan karar verir.
Model, yazılım ve otomasyon metin, görüntü, ses, kod, sınıflandırma ve tahmin üretebilir. Fakat araç kendi başına niyet taşımaz, şahitlik etmez ve verdiği kararın hesabını üstlenmez. İnsan; kaynağı seçer, makine katkısını açıklar, son kararı verir, gerektiğinde işi durdurur ve hatanın düzeltilmesini sağlar. BA Intelligence bu insan sorumluluğunu, BA Internet ise araçların ve insan yapımı temsillerin çalışma alanını açıklar.
Araç seçenek üretir; maksat, karar ve hesap sorumluluğu insanda kalır.
Kaynak ile açıklamayı ayırmak
Kur’an vahiydir; tercüme, tefsir, özet, görsel ve model ise insanın anlama ve anlatma çabasıdır.
Bu ayrım, Kur’an'ın anlaşılamayacağını değil; hiçbir beşerî açıklamanın ilahî kelâmın kendisi veya bütün anlamını tüketen son söz olmadığını bildirir. Bu yüzden Türkçe anlamlandırmanın kim tarafından hazırlandığı, hangi kaynağa dayandığı ve hangi tercihleri taşıdığı görünür olmalıdır. Ayet ve hadis, insan yapımı bir ürünü kutsamak veya eleştiriden çıkarmak için kullanılmaz; insandan daha yüksek bir sadakat, EDEB ve sorumluluk ister.
Vahiy ile vahiy hakkındaki insan sözü aynı şey değildir.
Sözden yazılıma, mekândan kuruma
Her üretim alanı aynı sorumluluğu kendi araçlarıyla görünür kılar.
Uygulama değişir; fakat kaynak, amaç, insan kararı, muhatap, netice ve bakım hiçbir alanda kaybolmaz.
Metin ve yayın
Kaynak, müellif, tercüme, alıntı, yorum, sürüm ve düzeltme açık olur.
Görsel, ses ve video
Kurgu, üretim tekniği, izin, bağlam ve insanın ses–görüntü hakkı gözetilir.
Veri, model ve otomasyon
Veri kaynağı, izin, eksiklik, belirsizlik, insan kararı ve geri dönüş yolu görünür tutulur.
Yazılım, oyun ve arayüz
Anlaşılır seçim, erişilebilirlik, kolay çıkış, hata bildirimi ve bakım sunar.
Eğitim ve müfredat
Bilgiyi yaşa, dile ve ihtiyaca göre düzenler; öğrenciyi edilgen hedefe dönüştürmez.
Mekân ve kurum
Hizmet, rol, karar ve kaynak kullanımı insan haysiyetini, erişimi, tabiatı ve devamlı bakımı gözetir.
Birlikte çalışırken
İHSAN yalnız ürünün kalitesinde değil, insanlar arasındaki ilişkide ve işin devamında görünür.
Her saha çıktısı kadar emeği, öğrenmeyi, geri bildirimi ve bakım sorumluluğunu da taşır.
Halkalar ve KARDESH
Dinleme, farklı görüş, ustalık aktarımı ve görünmeyen emeğin hakkı gözetilir.
Halkaları inceleLabs ve Build
Bir prototip yalnız çalıştığı için bitmiş sayılmaz; gerçek ihtiyaç, kullanım ve bakım ile sınanır.
Deneme sahasını görBA Internet
İçerik, veri, model ve yazılım insan editörü, kaynak, sınır, hata bildirimi ve bakımla yayımlanır.
BA Internet'e geçSAFAR ve Valley
Yolculuk, misafirlik, tabiat ve saha çalışması insanın, canlıların ve mekânın hakkını gözetir.
Gerçek sahayı görÇocuklar ve gençler
İçerik yaşa ve dile uygun olur; merakı korur, bağımlılık ve korku üretmez, rehberliği görünür tutar.
Gençlik yolunu görWAQF ve kurumlar
Üretim yalnız açılmaz; hak, erişim, şikâyet, düzeltme, bakım ve görev devriyle devam ettirilir.
WAQF'ı inceleYayımlamadan önce
Bir içerik, model, ürün, ders veya mekân için şu altı soruya açık cevap ver.
Bu sorular bir iç onay rozeti üretmez; işi yapan insanın neyi bildiğini, neyi değiştirdiğini ve neyin sorumluluğunu taşıdığını görünür kılar.
Neyi gösteriyor; neyin kendisi değil?Hakikat, vahiy, gözlem, yorum, kurgu, veri, model ve ürün arasındaki fark açık mı? Kaynak ve değişiklik zinciri açık mı?Alıntı, tercüme, seçim, montaj, veri işleme ve makine katkısı izlenebiliyor mu? Amaç ve ehliyet belli mi?Bu işi kim, niçin ve hangi bilgiyle yaptı; çıkar ve yetki ilişkileri görülebiliyor mu? Biçim anlamayı kolaylaştırıyor mu?Dil, estetik ve arayüz açıklık mı sağlıyor; baskı, acele veya bağımlılık mı üretiyor? Muhatabın hakkı korunuyor mu?Yaş, dil, haysiyet, mahremiyet, erişim, zaman, dikkat, rıza ve itiraz gözetildi mi? Düzeltme ve bakım kime ait?Hata, zarar, sürüm, geri çekme, telafi, güncelleme ve devam için sorumlu insan belli mi?
İşten müşterek hayata
İHSAN işi hakkıyla tamamlar; MİLLET bu özeni diller, meslekler ve nesiller arasında taşır.
TEMSİL tek bir ürünle bitmez. İnsanlar birbirini tanıdıkça, farklı dillerde komşuluk kurdukça, birlikte çalıştıkça ve bilgiyi sonrakine devrettikçe müşterek hayatın parçası olur.
Derin okuma
Külliyatta oku
Portal özeti yön verir; kaynak, bağlam ve uzun okuma külliyat kayıtlarında derinleşir.
Atlas
RUYAH Kavram Atlası
ADAB, EDEB, TE’DIB, SIDRA, MA, SEDD, İHSAN, SAHN, TEMSİL, MİLLET ve WAQF ilişkilerini gösteren kavram atlası.
Külliyat kaydını açKitap
RUYAH, SAHN.BA, SEMANIYYA Külliyatı
RUYAH kavramları ile portal mimarisinin kaynaklarını bir araya getirmesi düşünülen külliyat hazırlık kaydı.
Külliyat kaydını açRapor
BAI İnsan Denetimi Raporu
Model ve otomasyon kullanımında insan kararı, itiraz, geri alma, temsil ve sorumluluk sınırlarını ele alması planlanan rapor kaydı.
Külliyat kaydını aç